– W „Polskim Ładzie” wprowadzamy rozwiązania, które zapewnią samorządom stabilne dochody i ułatwią im planowanie i realizację budżetów – zapowiadał rząd. – „Polski Ład” to objaw recentralizacji i zamach na nasze finanse – odpowiadają samorządowcy. 

Polski Ład to nowy, rządowy program reform społeczno-gospodarczych, którego głównym autorem jest premier Mateusz Morawiecki. 22 października 2021 r. prezydent RP podpisał ustawę wprowadzającą to rozwiązanie. Weszło ono w życie 1 stycznia br.

„Polski Ład”, zdaniem rządu, to duże wsparcie – wyższe i stabilne dochody – dla samorządów, łatwiejsze planowanie i realizacja budżetów, samorządowa subwencja rozwojowa i Program Inwestycji Strategicznych. 

Jak przekonuje rząd, pieniądze będą dzielone według specjalnego algorytmu, opartego na ustawowych, obiektywnych danych, a na zmianach zyskają zarówno małe gminy, powiaty, województwa, jak i duże metropolie. 

„Od 2022 r. dochody z PIT i CIT będą przekazywane w równych miesięcznych transzach. Dla samorządów to gwarancja dochodów i ułatwienie przy planowaniu i realizacji budżetów. Jeśli dochody z PIT i CIT w danym roku spadną poniżej ustalonego poziomu, samorządy otrzymają dodatkowe pieniądze (subwencję rozwojową), która im to wynagrodzi. Dzięki temu dochody samorządów będą mniej podatne na wahania w gospodarce i zmiany prawne” – czytamy na rządowej stronie dedykowanej „Polskiemu Ładowi”. Zdaniem ustawodawcy, takie rozwiązanie jest korzystniejsze dla samorządów, ponieważ zapewnia bardziej równomierne zasilenie budżetów (w odróżnieniu od rozwiązania, które polega na zwiększonych udziałach w podatku PIT). Subwencja rozwojowa (czyli nowa, rozwojowa część subwencji ogólnej) będzie wzmacniać inwestycje i jest szczególnie korzystna m.in. dla mniej zamożnych samorządów, np. małych gmin wiejskich.

Program Inwestycji Strategicznych 

„Polski Ład” to zmiany w podatkach dla niemal 18 mln Polaków. Przykładowo kwota wolna od podatku wzrośnie do 30 tys. zł. Ale to oznacza utratę części dochodów przez samorządy, głównie podatku PIT i CIT. Dlatego Sejm przegłosował przepisy, których założeniem jest wsparcie samorządów po wprowadzeniu zmian podatkowych przewidzianych programem „Polski Ład”. 

Rekompensatą dla samorządów ma być Program Inwestycji Strategicznych. Jak zapewnia rząd, ma on na celu dofinansowanie projektów inwestycyjnych realizowanych przez gminy, powiaty i miasta lub ich związki w całej Polsce. Program dotyczy 35 obszarów inwestycyjnych (od budowy i modernizacji infrastruktury drogowej – dofinansowanie 95% wartości inwestycji, poprzez zakup zeroemisyjnego taboru – dofinansowanie 90% wartości inwestycji oraz budowę i modernizację infrastruktury edukacyjnej i sportowej – dofinansowanie 85% wartości inwestycji, po budowę i organizację parków naukowo-technologicznych – dofinansowanie 80% wartości inwestycji), podzielonych dodatkowo na cztery priorytety. Wysokość dofinansowania zależy od priorytetu, do którego zaliczona zostanie inwestycja.

Samorządowcy mają jednak wiele wątpliwości, jeśli chodzi zarówno o sposób dystrybucji środków w Programie Inwestycji Strategicznych, jak i o zasady, na których oparto cały program „Polski Ład”.

– Mamy nadzieję, że Program Inwestycji Strategicznych – finansowany z naszych wspólnych pieniędzy – zostanie podzielony przy zachowaniu zasad transparentności – komentował Krzysztof Mączkowski, skarbnik Łodzi i przewodniczący Komisji Skarbników Miast Unii Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza. – Dotychczasowe programy, m.in. Rządowy Fundusz Inwestycji Lokalnych (RFIL), nie spełniły naszych oczekiwań w tym zakresie. Potwierdzają to raporty przygotowane dla Fundacji Batorego przez Pawła Swianiewicza i Jarosława Flisa, które pokazały szokujące korelacje pomiędzy wysokością wsparcia otrzymanego w wyniku konkursów a opcją polityczną włodarza gminy – dodał Mączkowski.

Unia Metropoli Polskich jest krytyczna 

Unia Metropolii Polskich skupia dwanaście największych miast w Polsce. Ich prezydenci krytycznie ocenili założenia „Polskiego Ładu”. W specjalnym oświadczeniu UMP pisze, że według aktualnych szacunków rządu RP (Ocena Skutków Regulacji projektu ustawy) zmiany wprowadzane w podatku PIT obniżą dochody jednostek samorządu terytorialnego (JST) o 13,545 mld zł w 2022 r. A to stanowi około jedną piątą dochodów z udziałów we wpływach z PIT-u, jakich samorządy mogłyby się spodziewać w 2022 roku (66,6 mld zł). Ubytek dochodów samorządów w ciągu 10 lat sięgnie 125 mld zł (w cenach stałych z 2022 r.). Dodatkowo powyższe ubytki w dochodach jednostek samorządu terytorialnego nakładają się na skutki zmian w podatku PIT, wprowadzonych w 2019 roku, które trwale obniżyły dochody o około 7,8 mld zł rocznie. Zatem łączne ubytki tylko tych zmian dają 21,4 mld zł rocznie – wyliczało w swoim oświadczeniu UMP.

Zdaniem Unii Metropolii Polskich, zaproponowane przez rząd mechanizmy rekompensaty, łagodzące skutki utraconych ubytków, są dalece niewystarczające. Jednorazowa subwencja tylko dla roku 2022 ustala ubytek dochodów JST na poziomie 5,4 mld zł. Począwszy od roku 2023, ubytek ten wyniesie ok. 10 mld zł rocznie.

Jak wyliczyli skarbnicy 12 miast członkowskich UMP, aby zrekompensować tylko ubytek spowodowany wprowadzeniem „Polskiego Ładu”, należałoby zwiększyć udziały w podatku PIT o 12,8 p.p., tj. z 50,19% do 63,97%, w tym dla: 

  • gmin wzrost udziału o 9,76 p.p., tj. z 38,34% do 49,1%, 
  • miast na prawach powiatu wzrost udziału o 12,37 p.p., tj. z 48,59% do 61,96%, 
  • powiatów wzrost udziału o 2,61 p.p., tj. z 10,25% do 12,86%, 
  • województw wzrost udziału o 0,41 p.p., tj. z 1,6% do 2,01%. 

„Polski Ład” narusza Konstytucję 

Podczas posiedzenia 24 września ub.r. w Krakowie członkowie Zarządu Związku Miast Polskich negatywnie zaopiniowali nowelizację ustawy o dochodach JST oraz uchwaloną przez Sejm RP 17 września ub.r. ustawę o „wsparciu” JST w związku z programem „Polski Ład”. Zdaniem zarządu ZMP, ww. ustawy „nie uzupełniają ubytków w dochodach JST, spowodowanych zmianami w systemie podatku PIT z lat od 2019 do 2021 oraz tych wynikających ze zmian w tym systemie, zawartych w rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw, który stanowi realizację Programu Polski Ład”. W przyjętym stanowisku w sprawie Ustawy z 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o dochodach JST oraz niektórych innych ustaw zarząd Związku postuluje i domaga się zmian polegających na zwiększeniu proponowanej kwoty 8 mld zł do 12,4 mld zł oraz zwiększeniu udziałów JST we wpływach z podatku PIT (wskaźniki udziału w podatku PIT powinny wynosić 0,501 dla gmin, 0,1343 dla powiatów i 0,021 dla województw).

Zdaniem ZMP, ustawa nie uzupełnia ubytków w dochodach JST z udziałów w podatku dochodowym od osób fizycznych, spowodowanych zmianami w systemie podatku PIT, uchwalonymi w latach 2019 i 2020. Dodatkowo nie rekompensuje ubytków w dochodach JST z udziałów w podatku dochodowym od osób fizycznych, spowodowanych zmianami w systemie podatku PIT, zawartymi w rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw (druk 1532), stanowiącym realizację programu „Polski Ład”. A to, zdaniem Związku, stanowi ewidentne naruszenie art. 167 Konstytucji RP, „ponieważ ubytki są wielomiliardowe, a zakres zadań JST nie zm...