Pomimo dynamicznego rozwoju problem potencjalnego wpływu farm fotowoltaicznych (PV) na ptaki ma charakter marginalny, zwłaszcza w porównaniu do innych odnawialnych źródeł energii, np. turbin wiatrowych. Nie oznacza to jednak, że wpływu tego nie obserwuje się i nie bada. 

W niniejszym artykule koncentrujemy się na ptakach drapieżnych, przypominając jednak, że tak stosowana nazwa uwzględnia przede wszystkim sposób odżywiania, choć określeniem tym posługuje się także np. krajowy program monitoringowy GIOŚ (MPD = Monitoring Ptaków Drapieżnych). Ptaki drapieżne (Falconiformes) stanowią bardzo swoistą, wyraźnie wyodrębnioną grupę, formalnie klasyfikowaną jako ptaki szponiaste. W Europie w jej skład wchodzą przedstawiciele trzech rodzin: 

  • jastrzębiowatych (Accipiteridae),
  • rybołowów (Pandionidae),
  • sokołowatych (Falconidae).

Rodzina jastrzębiowatych skupia m.in. jastrzębie, kanie, myszołowy, błotniaki, orły i orliki. Są to duże i średniej wielkości ptaki, przeplatające lot szybowcowy fazami lotu aktywnego. Rodzina rybołowów ma tylko jednego przedstawiciela – rybołowa, który zwykle wybiera miejsca nad wodami, odżywiając się żywymi rybami. Rodzina sokołowatych obejmuje na ogół mniejsze gatunki; są to ptaki o wąskich, zaostrzonych skrzydłach, rozwijające w czasie ataku na zdobycz duże prędkości lotu. Należą do niej m.in. pustułka, kobuz, drzemlik i sokół. 
Ze względu na sposób odżywiania ptaki drapieżne znajdują się na szczycie piramidy pokarmowej, a zatem – w sensie ekologicznym – są jasnym sygnałem o całości funkcjonowania łańcuchów pokarmowych w ekosystemach. Własność tę wykorzystano na potrzeby ochrony przyrody, gdzie ptaki drapieżne wskazywane są jako gatunki wskaźnikowe (bioindykatory). Ponadto predysponuje je do tego także zestaw następujących cech:

  • najczęściej to gatunki o wąskim zakresie tolerancji na określone warunki środowiska,
  • są wrażliwe na zmiany środowiskowe,
  • mają duże wymagania terytorialne,
  • generalnie są łatwe do identyfikacji i badania,
  • szybko reagują w podobny sposób na zmiany środowiskowe (np. obecność DDT).

Dlatego też ptaki drapieżne wskazuje się jako:

  • gatunki kluczowe – wywierające duży wpływ na pozostałe gatunki, kształtując ekosystem,
  • gatunki parasolowe – o dużych wymaganiach terytorialnych, których występowanie i ochrona związane są z dużą liczbą gatunków współwystępujących,
  • gatunki flagowe – popularne lub charyzmatyczne. Wiele z nich zostało uznane za zagrożone i ginące, stąd ich obecność na tzw. czerwonych listach i stworzenie na ich potrzeby specjalnych programów ochronnych.

Skupienie się na ptakach drapieżnych ma więc szersze znaczenie indykacyjne i uwagi o ich występowaniu, liczebności i zachowaniu mogą być bardzo pomocne w ocenie oddziaływania PV na środowisko przyrodnicze.

Metodyka

Chcąc zrozumieć wzajemne relacje pomiędzy rozwojem sektora PV a ptakami drapieżnymi, dokonano przeszukania prac naukowych, także tych opublikowanych w tzw. grey literature. Prace znajdowano przy pomocy pakietu Google Scholar (stan: koniec lutego 2022 r.), korzystając ze słów kluczowych: solar farm, photovolat, bird, predation i ich kombinacji. Dodatkowo podczas lektury znalezionych prac, zwłaszcza o charakterze ogólnym, sprawdzano inne cytowane źródła, tak by maksymalnie pozyskać wszystkie stosowne informacje. W późniejszym etapie – po lekturze prac – do dalszej części wybrano przede wszystkim te dotyczące gatunków europejskich, jednakże pozostawiono odwołania kontekstowe do prac z innych kontynentów. 

Informacje uzupełniono własnymi obserwacjami ornitologicznymi wykonanymi na farmach fotowoltaicznych w trzech krajach (Polska, Niemcy, Republika Czeska) oraz danymi zawartymi w dostępnych monitoringach poinwestycyjnych.

Wpływ na środowisko przyrodnicze 

Wybudowanie inwestycji PV może skutkować zajęciem przestrzeni do żerowania i gniazdowania, przede wszystkim dla gatunków gniazdujących i zbierających pokarm na ziemi. W przypadku ptaków drapieżnych problem ten w Polsce dotyczy zasadniczo tylko błotniaków. Oznacza to, iż w przypadku stwierdzenia lęgów błotniaka łąkowego (lub wyjątkowo błotniaka stawowego) na polach czy łąkach przeznaczonych na powstanie farmy PV najbliższy teren ten – miejsce gniazdowania i obszar w promieniu minimum 250 m od gniazda – powinien zostać wykluczony z inwestycji. Najwięcej wątpliwości w lokowaniu inwestycji PV pojawi się więc w przypadku urodzajnych łąk, gdzie można spodziewać się żerowania gatunków kluczowych (np. strefowych, takich jak orlik krzykliwy, których areały żerowiskowe są duże) i gniazdowania gatunków rzadkich, średnio licznych i zagrożonych. Te same wątpliwości pojawią się w przypadku łąk i obszarów przewidzianych pod farmy fotowoltaiczne, zlokalizowanych w sąsiedztwie obszarów mokradłowych oraz różnego rodzaju zbiorników wodnych, gdzie można się spodziewać gniazdowania znacznie większej liczby gatunków. 

Z drugiej strony, typowy uproszczony krajobraz rolniczy charakteryzuje się ubogą awifauną pod względem zarówno ilościowym (osobniki), jak i jakościowym (liczba gatunków). Jednakże należy pamiętać, że tereny rolnicze to nie tylko otwarte połacie pól uprawnych, ale też wszelkie dodatkowe elementy – rowy melioracyjne, oczka wodne, zadrzewienia śródpolne, pojedyncze drzewa i krzewy, a nawet linie i słupy energetyczne. Te dodatkowe elementy stanowią mikrosiedliska, które są zasiedlane przez różne gatunki ptaków. Farmy fotowoltaiczne, same panele, infrastruktura towarzysząca oraz ogrodzenie farmy stanowią właśnie kombinacje takich nowych elementów. Dodatkowo ich atrakcyjność może być zwiększona poprzez wypas zwierząt gospodarskich, np. owiec. Ostatnio elementem poprawiającym atrakcyjność przyrodniczą PV jest sadzenie drzew i krzewów, zwłaszcza na granicach inwestycji, a także, co znacznie ciekawsze – tworzenie łąk i pasów kwietnych zwiększających bioróżnorodność, pozytywnie wpływających na liczbę gatunków i zagęszczenia owadów, a w konsekwencji przyciągających również ptaki. 

Ponadto zostawiane są pryzmy kamieni polnych, nagrzewające się i stanowiące ważny biotop dla gadów. Oczywiście, wymienione elementy na terenach PV nie są tworzone celowo dla ptaków drapieżnych, ale poprzez stworzenie układu kaskad troficznych de facto przyciągają i tę grupę ptaków. 

Wbrew wcześniejszym oczekiwaniom, jak pokazują badania z USA i z Europy, obecność małych farm PV w krajobrazie może być pozytywna dla populacji ptaków. Układ paneli, infrastruktura przesyłowa, a nawet ogrodzenie farmy mogą stanowić atrakcyjne miejsca odpoczynku, śpiewu, a nawet żerowania i p...