Woda ma kluczowe znaczenie dla życia ludzkiego, ale jest też zwykłym produktem handlowym i dlatego podlega regułom ekonomii. Według Komisji Europejskiej każdy mieszkaniec Unii Europejskiej dziennie zużywa średnio 150 l wody, a łączny pobór wody do uzdatniania osiąga 250 mld m3 rocznie. Stan infrastruktury wodociągowej jest bardzo różny i nie zawsze zależy od zamożności danego kraju. Wpływ na kondycję techniczną systemu dystrybucji mają uwarunkowania lokalne. Cały złożony i połączony z wielu elementów system (gospodarki wodnej, ochrony wód, zaopatrzenia w wodę) ma kluczowy wpływ na życie i zdrowie ludzkie. Dlatego strategiczne znaczenie ma dyrektywa w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (DWD, ang. Drinking Water Directive).

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi weszła w życie 4 stycznia 2021 r. Wprowadzone rozwiązania prawne to pokłosie inicjatywy obywatelskiej „Right2Water” na rzecz poprawy dostępu wszystkich Europejczyków do bezpiecznej i wysokiej jakości wody z kranu. Nowe przepisy uaktualniają normy jakości wody, ustalając maksymalne limity dla niektórych substancji zanieczyszczających, takich jak ołów czy szkodliwe bakterie. Zawarto w nich również minimalne wymogi higieniczne dla materiałów mających kontakt z wodą pitną (np. rur), aby nie wpływały one niekorzystnie na barwę, zapach czy smak wody, nie sprzyjały rozwojowi drobnoustrojów, jak również nie uwalniały do wody zanieczyszczeń w stopniu wyższym, niż jest to konieczne z uwagi na przewidziane zastosowanie materiału. Obecnie trwają prace nad jej transpozycją do prawa polskiego. Izba Gospodarcza Wodociągi Polskie pracuje nad propozycją zapisów prawnych.

Najważniejsze zmiany

Dyrektywa w sprawie wody przeznaczonej do spożycia zawiera liczne wytyczne prawne i wymagania jakościowe, które należy spełnić przed wprowadzeniem wody do sieci wodociągowej, m.in. te dotyczące procesu uzdatniania wody. Nakazuje też wdrożenie nowych technologii jej uzdatniania poprzez zastąpienie np. stosowanej dezynfekcji chemicznej dezynfekcją promieniami ultrafioletowymi i instalacją lamp UV, które niszczą organizmy patogenne. Jest to niezbędne zwłaszcza w kontekście ochrony zdrowia ludzkiego. Tym bardziej, że może być ono narażone na uszczerbek z powodu odpadów, które trafiają do ścieków, np. środków higieny osobistej, antybiotyków, leków hormonalnych czy mikroplastiku, którego obecność zaobserwowano już w wodach podziemnych. Najważniejsze zmiany, które wprowadza dyrektywa, dotyczą takich zagadnień, jak:

  • dostęp do wody pitnej – państwa członkowskie muszą podjąć środki w celu zapewnienia wody każdemu obywatelowi, a przede wszystkim osobom szczególnie narażonym i zmarginalizowanym. Jednym z instrumentów realizacji tego postulatu jest konstrukcja publicznych dystrybutorów wody – w tym przypadku koszty ponosić będzie gmina;
  • zwiększenie zakresu obowiązkowej informacji przekazywanej konsumentom – w tym przypadku koszty ponosić będą przedsiębiorstwa;
  • rozszerzenie zakresu badań wody ujmowanej do zaopatrzenia poprzez dodanie do parametrów obowiązkowych np. bisfenolu-A (ponieważ wpływa on na funkcjonowanie układu hormonalnego, w następstwie czego może wywołać negatywne skutki dla zdrowia organizmu);
  • wprowadzenie jako obowiązkowego systemu zarządzania ryzykiem Planów Bezpieczeństwa Wody, zgodnie z normą PN-EN 15975, cz. 2 – w tym przypadku również konieczne jest wsparcie finansowe i merytoryczne;
  • zminimalizowanie wycieków – w całej UE około 1/4 wody pitnej nigdy nie dociera do konsumentów. Straty związane z nieszczelnością rur nie tylko powodują niepotrzebne koszty dla konsumentów, ale także umożliwiają niezauważone przedostanie się szkodliwych substancji do źródła wody pitnej przez nieszczelności w rurach oraz powodują niekorzystne skutki dla środowiska (nadmierny pobór wody i energii). W tej sytuacji dostawcy wody będą musieli zmierzyć poziom wycieków i przekazać w ciągu 5 lat takie informacje Komisji Europejskiej. Po ich uzyskaniu zostanie ostatecznie ustalona dopuszczalna wartość progowa. Po 8 latach państwa członkowskie będą musiały przedstawić plan działania mający na celu zmniejszenie strat wody.

Najistotniejsze wyzwania związane z dyrektywą 2184 to m.in.:

  • wdrażanie planów badań laboratoryjnych i kontroli jakości wody,
  • konieczność reorganizacji systemu kontroli jakości wody i w dłuższej perspektywie – obowiązek monitoringu i redukcji wycieków,
  • ocena ryzyka i wdrożenie zarządzania ryzykiem w całym łańcuchu zaopatrzenia w wodę,
  • dostosowanie przepisów do nowych wyzwań poprzez aktualizację listy parametrów jakościowych oraz tzw. listy obserwacyjnej,
  • wdrożenie podejścia WHO do planów bezpieczeństwa wody,
  • zwiększenie przejrzystości usług wodnych.

Wskaźniki jakości wody według nowych zasad

W grudniu 2015 r. Komisja i Biuro Regionalne WHO dla Europy zakończyły „Projekt współpracy w zakresie parametrów wody pitnej”. Jego celem było opracowanie strategicznie przydatnych, opartych na badaniach naukowych, wskazówek do wykorzystania przy zmianie załącznika I do dyrektywy. Między zaleceniami WHO zawartymi w sprawozdaniu WHO a niniejszym wnioskiem zaistniał duży stopień zgodności. Komisja przyjęła zatem znaczną większość zalecanych parametrów i wartości parametrycznych z tego wykazu, ale w przypadku niektórych parametrów zaproponowała zmiany. Między innymi podczas opracowywania dyrektywy, ze względu na rzadkie występowanie w wodzie pitnej poniżej przedstawionych związków, WHO zaleciła w swoim sprawozdaniu, aby z dyrektywy usunąć 5 parametrów: 

  • benzen,
  • cyjanek,
  • 1,2-dichloroetan,
  • rtęć oraz
  • wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA).

Zainteresowane strony, a w szczególności władze państw członkowskich, zdecydowanie opowiedziały się za nieusuwaniem ich z przyczyn zdrowotnych, a także ze względu na konieczność określenia zestawu wiążących wartości na poziomie UE. Zdecydowano zatem, by zachować je w załączniku I. Podejście oparte na analizie ryzyka określone w dyrektywie pozwala jednak dostawcom wody usuwać pod pewnymi warunkami parametry z wykazu monitorowanych substancji. Dostawcy wody mają zatem prawo zaniechać monitorowania tych parametrów, jeżeli nie są one istotne w danej strefie zaopatrzenia. Jednakże, co ważne, zakłady uzdatniania wody zostały zobligowane do ich przestrzegania, jeśli parametry te zostały „wbudowane” w system kontroli jakości. W sprawozdaniu WHO zale...